Patronen doorbreken: waarom veranderen zo lastig is

Je neemt je voor om het deze keer anders te doen.

Niet meteen ja zeggen.

Minder uitstellen.

Eerder je grens aangeven.

Niet opnieuw alles zelf oplossen.

Meer rust nemen.

Je telefoon minder vaak pakken.

Niet weer in dezelfde discussie terechtkomen.

En toch gebeurt het.

Voor je het weet doe je precies wat je eigenlijk niet meer wilde doen.

En achteraf denk je:

Waarom doe ik dit nou alweer?

Dat kan behoorlijk frustrerend zijn.

Zeker wanneer je het patroon inmiddels allang herkent.

Want als je weet wat je anders wilt, waarom lukt het dan niet automatisch om het ook anders te doen?

Omdat inzicht belangrijk is.

Maar inzicht alleen verandert nog geen gedrag.

Daar begint BEN Jezelf.

Wat is een gedragspatroon?

Een gedragspatroon is gedrag dat in vergelijkbare situaties steeds opnieuw terugkomt.

Soms heel zichtbaar.

Je stelt moeilijke taken uit.

Je zegt snel ja.

Je kijkt voortdurend op je telefoon.

Maar patronen kunnen ook subtieler zijn.

Je gaat bijvoorbeeld harder werken wanneer je onzeker wordt.

Je trekt je terug wanneer er spanning ontstaat.

Je maakt een grap wanneer een gesprek persoonlijk wordt.

Je neemt verantwoordelijkheid over wanneer iemand anders iets laat liggen.

Je blijft nadenken in plaats van een keuze te maken.

Of je vraagt bevestiging terwijl je eigenlijk zelf al weet wat je wilt.

Hoe vaker bepaald gedrag in een vergelijkbare context wordt herhaald, hoe automatischer het kan worden. Onderzoek naar gewoontevorming laat zien dat herhaling in een stabiele context een belangrijke rol speelt bij het ontstaan van automatisch gedrag.

Dat is handig.

Totdat een automatisch patroon niet meer past bij wat je wilt.

Patronen zijn niet per definitie slecht

We praten vaak over patronen alsof we ervan af moeten.

Maar veel patronen helpen je juist.

Je doet automatisch je autogordel om.

Je hebt een vaste routine voor je werkdag.

Je sport op een bepaald moment.

Je ruimt na het eten de keuken op.

Je belt iemand wanneer je steun nodig hebt.

Zulke patronen besparen energie.

Je hoeft niet over iedere handeling opnieuw na te denken.

Het probleem is dus niet dat je patronen hebt.

De interessantere vraag is:

Welke patronen helpen mij — en welke passen niet meer bij hoe ik wil leven?

Dat verschil is belangrijk.

Want persoonlijke ontwikkeling gaat niet over al je automatische gedrag verwijderen.

Het gaat over bewuster kunnen kiezen welk gedrag je wilt behouden, versterken of veranderen.

Je patroon is niet wie je bent

Dit hoor je gemakkelijk:

Ik ben gewoon een uitsteller.

Ik kan nu eenmaal moeilijk nee zeggen.

Ik ben perfectionistisch.

Ik ben gewoon iemand die alles zelf doet.

Maar wanneer je gedrag vaak genoeg herhaalt, kan het voelen alsof het onderdeel is geworden van je identiteit.

Toch zit er verschil tussen:

Ik bén zo.

en:

Ik dóé dit vaak in bepaalde situaties.

Dat tweede geeft ruimte.

Want gedrag kan ontstaan, versterkt worden en ook veranderen.

Misschien zeg je niet altijd moeilijk nee.

Misschien gebeurt het vooral:

• bij bepaalde mensen;
• wanneer je iemand niet wilt teleurstellen;
• wanneer je weinig tijd hebt om na te denken;
• of wanneer je het gevoel hebt dat je nodig bent.

Dan ontstaat een veel interessantere vraag:

Wanneer gebeurt dit patroon vooral?

Daar begint verandering.

Je kunt niet veranderen wat je niet ziet

Dat is een sterke gedachte uit het oorspronkelijke artikel en die zou ik absoluut behouden.

Een patroon wordt pas beïnvloedbaar wanneer je het leert herkennen.

Niet alleen achteraf.

Maar steeds iets eerder.

In het begin is dat misschien:

O ja, daar ging ik weer.

Later:

Ik deed het net opnieuw.

Nog later:

Ik voel dat ik nu weer automatisch ja wil zeggen.

En uiteindelijk ontstaat misschien:

Wacht. Dit is zo'n moment waarop ik normaal meteen ja zeg. Wat wil ik nu eigenlijk?

Dat is ontwikkeling.

Het patroon is nog niet verdwenen.

Maar er ontstaat iets nieuws:

ruimte voor een keuze.

Kijk niet alleen naar het gedrag

Stel dat je steeds uitstelt.

Dan kun je zeggen:

Ik moet gewoon stoppen met uitstellen.

Maar daarmee weet je nog niet waarom je uitstelt.

Misschien is de taak:

te groot.

onduidelijk.

saai.

spannend.

Of je bent bang dat het resultaat niet goed genoeg wordt.

Het zichtbare patroon is hetzelfde:

uitstellen.

Maar wat eronder ligt, kan totaal verschillend zijn.

Hetzelfde geldt voor iemand die moeilijk nee zegt.

Misschien speelt:

• behoefte aan waardering;
• angst voor conflict;
• loyaliteit;
• verantwoordelijkheidsgevoel;
• onzekerheid;
• of simpelweg gewoonte.

Daarom helpt alleen zeggen:

Vanaf nu doe ik dit niet meer.

vaak onvoldoende.

Een patroon begrijpen maakt het makkelijker om een alternatief te kiezen dat ook werkelijk aansluit bij waarom het gedrag steeds ontstaat.

Een patroon levert je meestal óók iets op

Dit is soms confronterend.

Want waarom zou je gedrag blijven herhalen waar je last van hebt?

Omdat het vaak tegelijkertijd iets voor je doet.

Altijd ja zeggen kan bijvoorbeeld zorgen voor:

waardering.

Conflicten vermijden kan zorgen voor:

rust op de korte termijn.

Alles zelf doen kan zorgen voor:

controle.

Perfectionisme kan zorgen voor:

goede resultaten.

Uitstellen kan ervoor zorgen dat je tijdelijk:

spanning vermijdt.

Het patroon heeft dus niet alleen nadelen.

En dat verklaart mede waarom het blijft bestaan.

Vraag daarom niet alleen:

Waar heb ik last van?

Maar ook:

Wat levert dit gedrag mij op?

Pas als je dat begrijpt, kun je zoeken naar ander gedrag dat dezelfde behoefte misschien op een gezondere of bewustere manier ondersteunt.

Waarom wilskracht vaak niet genoeg is

Je kunt jezelf natuurlijk voornemen:

Vanaf morgen doe ik het anders.

Dat kan even werken.

Maar veel gewoontes worden mede geactiveerd door terugkerende contexten en signalen. Onderzoek naar dagelijkse gewoontes laat bijvoorbeeld zien dat sterke gewoontes juist gekoppeld kunnen raken aan situaties, plekken en andere contextuele aanwijzingen.

Denk aan:

Je gaat op de bank zitten
→ je pakt automatisch je telefoon.

Je ontvangt een ingewikkelde mail
→ je stelt antwoorden uit.

Iemand vraagt om hulp
→ je zegt direct ja.

Je voelt onzekerheid
→ je gaat extra hard werken.

Daarom kan verandering makkelijker worden wanneer je niet alleen zegt:

Ik moet sterker zijn.

Maar ook onderzoekt:

Welk moment zet mijn oude patroon meestal in gang?

Want dáár kun je iets veranderen.

Zoek het kantelpunt

Bij vrijwel ieder terugkerend patroon zit een moment waarop het proces begint.

Dat moment is vaak klein.

Bijvoorbeeld:

Situatie
Een vriend vraagt of je nog iets extra's kunt doen.

Automatische gedachte
Ik wil niet lastig zijn.

Gevoel
Lichte spanning.

Oud gedrag
Je zegt meteen ja.

Gevolg
Later baal je omdat je agenda alweer te vol zit.

Het interessante moment zit dus niet alleen bij:

Ik heb te veel werk.

Het zit eerder:

Op het moment dat iemand iets vroeg, gaf ik mezelf geen tijd om te kiezen.

Dan wordt een nieuw experiment mogelijk:

Bij een nieuw verzoek antwoord ik niet direct. Ik zeg eerst: “Ik kijk even wat er mogelijk is en kom erop terug.”

Klein verschil.

Maar precies daar kan een nieuw patroon beginnen.

Probeer niet alleen iets níét te doen

Stel:

Ik wil niet meer automatisch ja zeggen.

Goed voornemen.

Maar wat doe je dan wel?

Of:

Ik wil minder op mijn telefoon.

Wat komt ervoor in de plaats?

Ik wil stoppen met piekeren.

Wat wil je doen wanneer je merkt dat je hoofd opnieuw rondjes draait?

Het is vaak makkelijker om gedrag te veranderen wanneer je een concreet alternatief formuleert.

Dus niet alleen:

Niet meer...

Maar:

Als dit gebeurt, dan wil ik voortaan...

Zulke concrete als-dan-plannen worden in gedragspsychologisch onderzoek ook wel implementation intentions genoemd. Onderzoek laat zien dat dit soort plannen kunnen helpen om intenties daadwerkelijk om te zetten in gedrag.

Bijvoorbeeld:

Als ik merk dat ik onmiddellijk ja wil zeggen, dan geef ik mezelf eerst bedenktijd.

Of:

Als ik na het eten automatisch mijn telefoon pak, dan leg ik hem eerst twintig minuten buiten bereik.

Dat maakt verandering concreet.

Maak nieuw gedrag klein

Een patroon dat je jarenlang hebt herhaald, verander je meestal niet met één groot besluit.

Daarom:

Niet:

Vanaf nu stel ik nooit meer iets uit.

Maar:

Als ik weerstand voel, begin ik vijf minuten.

Niet:

Ik ga veel beter mijn grenzen stellen.

Maar:

Bij ieder extra verzoek check ik eerst mijn agenda.

Niet:

Ik ga meer voor mezelf kiezen.

Maar:

Ik plan iedere week één moment dat ik bewust voor mezelf vrijhoud.

Klein gedrag lijkt misschien minder spectaculair.

Maar het heeft één groot voordeel:

je kunt het daadwerkelijk herhalen.

En juist herhaling is belangrijk wanneer nieuw gedrag geleidelijk automatischer moet worden. In onderzoek naar gewoontevorming nam automatische uitvoering toe wanneer deelnemers een gekozen gedrag herhaaldelijk in dezelfde context uitvoerden.

Wacht niet tot het nieuwe gedrag natuurlijk voelt

Nieuw gedrag kan in het begin behoorlijk onnatuurlijk voelen.

Je stelt ineens een grens.

Onwennig.

Je vraagt hulp terwijl je gewend bent alles zelf te doen.

Oncomfortabel.

Je laat iets bewust onaf terwijl je normaal blijft doorgaan.

Irritant.

Dat betekent niet automatisch dat het nieuwe gedrag niet bij je past.

Soms betekent het simpelweg:

Dit is nog niet mijn automatische reactie.

Een nieuw patroon moet nog vertrouwd worden.

Daarom is ongemak niet altijd een teken om te stoppen.

Soms is het juist een teken dat je iets anders doet dan normaal.

Oude patronen verdwijnen niet met een druk op de knop

Je kunt een nieuw patroon een aantal weken goed volhouden en vervolgens ineens weer terugvallen.

Dat voelt gemakkelijk als:

Zie je wel. Ik ben weer terug bij af.

Maar zo zwart-wit hoeft verandering niet te zijn.

Gewoontes kunnen sterk verbonden zijn met specifieke contexten. Daardoor kan oud gedrag opnieuw gemakkelijker optreden wanneer je weer in een bekende situatie terechtkomt.

Bijvoorbeeld wanneer je:

• moe bent;
• onder druk staat;
• weinig tijd hebt;
• onzeker bent;
• of terugkomt in een bekende omgeving.

Terugvallen betekent dan niet dat al je eerdere inspanning waardeloos was.

De interessantere vraag is:

Wat maakte het oude patroon hier weer aantrekkelijk of gemakkelijk?

Daar zit nieuwe informatie.

Van terugval kun je leren

Stel dat je hebt geoefend met grenzen stellen.

Drie weken gaat het goed.

Dan heb je een drukke dag en zeg je tóch opnieuw automatisch ja.

Je kunt denken:

Nou, mooi mislukt.

Of je kunt onderzoeken:

Wat was vandaag anders?

Misschien:

Je was moe.

Je voelde tijdsdruk.

De vraag kwam van iemand bij wie je nee zeggen extra lastig vindt.

Je voelde je verantwoordelijk.

Dat is waardevolle informatie.

Dan wordt terugval geen bewijs dat je niet kunt veranderen.

Het wordt feedback over wanneer je oude patroon het sterkst wordt.

En precies daar kun je verder oefenen.

Let op alles-of-niets denken

Een van de grootste vijanden van gedragsverandering is:

Nu heb ik het één keer niet gedaan, dus het heeft geen zin meer.

Je wilde gezonder eten.

Eén avond lukt het niet.

Zie je wel.

Je wilde minder op je telefoon.

Je zit toch een uur te scrollen.

Mislukt.

Je wilde rustig reageren.

Je schiet één keer uit.

Weer terug bij af.

Maar verandering hoeft geen ononderbroken lijn omhoog te zijn.

De betere vraag is:

Hoe snel pak ik mijn nieuwe gedrag weer op?

Niet perfectie.

Maar terugkeren.

Verander je omgeving mee

Soms proberen we ons gedrag te veranderen terwijl de omgeving exact hetzelfde blijft.

Dat maakt het onnodig moeilijk.

Wil je minder automatisch je telefoon pakken?

Leg hem niet naast je.

Wil je 's ochtends bewegen?

Leg je sportkleding klaar.

Wil je geconcentreerder werken?

Zet meldingen uit.

Wil je minder snel ja zeggen?

Maak een standaardantwoord dat je tijd geeft:

“Ik kijk er even naar en laat het je weten.”

Gewoontevorming is contextgevoelig; het aanpassen of bewust gebruiken van contextsignalen kan daarom relevant zijn wanneer je gedrag wilt veranderen.

Je hoeft jezelf niet voortdurend te testen op wilskracht.

Je mag je omgeving zo inrichten dat gewenst gedrag makkelijker wordt.

Maak gewenst gedrag makkelijker

Een simpele vraag:

Hoe kan ik het gedrag dat ik wíl vertonen iets gemakkelijker maken?

En andersom:

Hoe kan ik het oude patroon iets moeilijker maken?

Bijvoorbeeld:

Wil je meer lezen?

Leg het boek zichtbaar neer.

Wil je minder snoozen?

Leg je telefoon verder weg.

Wil je meer reflecteren?

Koppel het aan je eerste kop koffie.

Wil je vaker wandelen?

Plan een vaste afspraak met iemand.

We hebben soms de neiging gedragsverandering heel groot en psychologisch te maken.

Maar soms helpt een praktische aanpassing verrassend veel.

Pas op voor de gedachte: “Ik moet gewoon gedisciplineerder worden”

Discipline kan helpen.

Natuurlijk.

Maar als je iedere dag opnieuw een gevecht moet voeren tegen je eigen omgeving, routines en triggers, maak je verandering zwaarder dan nodig.

Vraag daarom ook:

• Kan ik het kleiner maken?
• Kan ik het makkelijker maken?
• Kan ik een vast moment kiezen?
• Kan ik iets in mijn omgeving aanpassen?
• Kan iemand mij helpen?
• Kan ik vooraf bepalen wat ik doe wanneer het lastig wordt?

Dan maak je verandering minder afhankelijk van hoe gemotiveerd je toevallig op dat moment bent.

Soms moet je niet het gedrag maar de behoefte serieus nemen

Stel dat je 's avonds gedachteloos blijft scrollen.

Je kunt een app blokkeren.

Prima.

Maar misschien ontdek je dat je eigenlijk behoefte hebt aan:

ontspanning.

Dan is alleen je telefoon wegleggen onvoldoende.

Wat komt ervoor terug?

Een wandeling?

Muziek?

Een serie?

Lezen?

Niets doen?

Of stel dat je altijd verantwoordelijkheid overneemt.

Misschien geeft dat je:

controle en zekerheid.

Dan moet nieuw gedrag niet alleen bestaan uit:

Ik doe het niet meer.

Je moet misschien ook leren verdragen dat iemand anders iets op zijn of haar eigen manier doet.

Dat is waarom BEGRIJP Jezelf voorafgaat aan BEN Jezelf.

Je verandert duurzamer wanneer je begrijpt welke functie het oude patroon voor je heeft.

Je kwaliteiten kunnen ook patronen worden

Niet ieder lastig patroon begint bij iets negatiefs.

Soms ontstaat het juist doordat een kwaliteit doorschiet.

Je bent:

behulpzaam
→ en zegt te vaak ja.

verantwoordelijk
→ en neemt alles over.

zorgvuldig
→ en blijft te lang perfectioneren.

zelfstandig
→ en vraagt nauwelijks hulp.

flexibel
→ en past je voortdurend aan.

ambitieus
→ en vergeet te herstellen.

De oplossing is dan niet om minder behulpzaam, verantwoordelijk of ambitieus te worden.

De uitdaging is:

Wanneer helpt mijn kwaliteit mij en wanneer begint ze mij te beperken?

Dat is veel genuanceerder dan:

Deze eigenschap moet weg.

Patronen veranderen begint daarom niet bij jezelf afwijzen

Je kunt behoorlijk geïrriteerd raken op jezelf.

Waarom kan ik dit nou niet gewoon anders doen?

Maar jezelf veroordelen levert niet automatisch beter gedrag op.

Nieuwsgierigheid levert vaak meer informatie.

Dus probeer:

Niet:

Waarom ben ik zo?

Maar:

Wat gebeurt er precies voordat ik hierin schiet?

Niet:

Waarom doe ik dit toch altijd fout?

Maar:

Wat maakt dit oude gedrag hier zo aantrekkelijk?

Niet:

Ik moet hiervan af.

Maar:

Wat wil ik hiervoor in de plaats ontwikkelen?

Dat geeft richting.

Van KEN naar BEGRIJP naar BEN

Patronen doorbreken laat eigenlijk mooi zien waarom de drie stappen van Ontwikkel Zelfinzicht bij elkaar horen.

KEN JEZELF

Eerst moet je het patroon zien.

Dit gebeurt vaker.

Je herkent:

• situaties;
• gedachten;
• emoties;
• reacties;
• gevolgen.

De vraag:

Wat doe ik eigenlijk steeds?

BEGRIJP JEZELF

Vervolgens kijk je onder het gedrag.

Waarom doe ik dit?

Wat levert het op?

Welke behoefte speelt mee?

Welke overtuiging?

Welke waarde?

Waar probeer ik mezelf misschien tegen te beschermen?

De vraag:

Waarom blijft dit patroon bestaan?

BEN JEZELF

En dan komt de stap die bij deze blog centraal staat:

Keuze.

Wat wil ik anders doen?

Welk klein gedrag hoort daarbij?

Wanneer ga ik dat oefenen?

Hoe maak ik het makkelijker?

Wat doe ik wanneer ik terugval?

De vraag:

Hoe wil ik voortaan handelen wanneer deze situatie zich voordoet?

Daar wordt zelfinzicht zichtbaar in je dagelijks leven.

Een praktische oefening: doorbreek één patroon

Kies niet meteen je hele leven.

Neem één patroon.

Bijvoorbeeld:

Ik zeg te snel ja.

Of:

Ik stel belangrijke taken uit.

Of:

Ik ga harder werken als ik stress ervaar.

Schrijf daarna het volgende op.

1. Het oude patroon

Wanneer gebeurt het?

Wat is meestal de situatie?

2. De automatische reactie

Wat denk, voel en doe ik?

3. De opbrengst

Wat levert dit gedrag mij op?

Rust?

Controle?

Waardering?

Vermijding?

Zekerheid?

4. De prijs

Wat kost het me?

Energie?

Tijd?

Vrijheid?

Rust?

Verbinding?

Zelfvertrouwen?

5. Het nieuwe gedrag

Maak het concreet:

Als [situatie], dan [nieuw gedrag].

Bijvoorbeeld:

Als iemand mij onverwacht iets extra's vraagt, dan zeg ik dat ik er later op terugkom voordat ik antwoord geef.

6. Maak het klein

Wat is de kleinste versie die je werkelijk kunt uitvoeren?

7. Kijk na een week terug

Niet:

Heb ik het perfect gedaan?

Maar:

Wat heb ik geleerd over wanneer dit patroon ontstaat en wat mij helpt om anders te kiezen?

Dat is ontwikkeling.

Begin met één patroon

Wanneer je eenmaal kritisch naar jezelf kijkt, zie je waarschijnlijk ineens van alles.

Dit wil ik veranderen.

Dat ook.

En daar moet ik eigenlijk ook iets mee.

Niet doen.

Kies één patroon dat momenteel de meeste invloed heeft op je dagelijks leven.

Niet per se het grootste of diepste probleem.

Kies iets concreets waar je mee kunt oefenen.

Want vijf inzichten tegelijk veranderen meestal niets.

Eén inzicht dat je herhaaldelijk omzet in gedrag kan veel waardevoller zijn.

Maak van je nieuwe gedrag een experiment

Dat woord helpt.

Niet:

Vanaf nu moet ik dit altijd goed doen.

Maar:

Ik ga twee weken onderzoeken wat er gebeurt als ik dit anders doe.

Dat verandert de toon.

Je hoeft niet onmiddellijk te bewijzen dat je veranderd bent.

Je verzamelt informatie.

Wat werkt?

Wat niet?

Wanneer lukt het gemakkelijk?

Wanneer val je terug?

Wat helpt?

Wat kost moeite?

Zo blijf je nieuwsgierig.

En dat past veel beter bij ontwikkelen dan jezelf voortdurend beoordelen.

Geef nieuw gedrag tijd

Een hardnekkig patroon is meestal niet in één dag ontstaan.

Dus het hoeft ook niet in één dag verdwenen te zijn.

Onderzoek naar gewoontevorming laat zien dat automatisering geleidelijk kan toenemen door herhaling en sterk tussen mensen en gedragingen verschilt.

Daarom zou ik voorzichtig zijn met populaire regels als:

“Na 21 dagen heb je een nieuwe gewoonte.”

Gedrag werkt niet zo exact.

Sommige veranderingen worden snel vanzelfsprekender.

Andere vragen veel langer aandacht.

Belangrijker is:

blijf oefenen in de context waarin je het nieuwe gedrag uiteindelijk nodig hebt.

Je hoeft niet te wachten tot het oude patroon weg is

Misschien blijft de impuls om ja te zeggen nog lang bestaan.

Maar je kunt ondertussen leren pauzeren.

Misschien voel je nog steeds de neiging om uit te stellen.

Maar je kunt leren vijf minuten te beginnen.

Misschien komt de kritische gedachte nog steeds op.

Maar je hoeft er niet automatisch naar te handelen.

Dat is belangrijk.

Verandering betekent niet altijd:

Ik voel mijn oude patroon niet meer.

Het kan ook betekenen:

Ik herken het sneller en kies steeds vaker iets anders.

Dat is al enorme winst.

Van inzicht naar nieuw gedrag

Binnen Ontwikkel Zelfinzicht is dit precies waarom de reis niet stopt bij KEN Jezelf.

Weten dat je een patroon hebt, is waardevol.

Begrijpen waarom het bestaat, geeft verdieping.

Maar uiteindelijk komt er een moment waarop je jezelf moet vragen:

Wat wil ik hiermee doen?

Daar begint BEN Jezelf.

Niet door van jezelf een ander mens te maken.

Wel door gedrag te ontwikkelen dat steeds beter aansluit bij:

• wat je belangrijk vindt;
• wat je nodig hebt;
• hoe je wilt omgaan met anderen;
• en welke richting je zelf wilt kiezen.

Dat is persoonlijke regie in de praktijk.

Welk patroon wil jij doorbreken?

Misschien wist je tijdens het lezen direct welk patroon bij jou regelmatig terugkomt.

Pak dan niet meteen alles aan.

Kies er één.

Kijk ernaar.

Begrijp het.

Bepaal welk gedrag je ervoor in de plaats wilt oefenen.

En maak de eerste stap klein genoeg om hem ook werkelijk te zetten.

Want verandering begint niet met het perfecte plan.

Ze begint op het moment dat je in een bekende situatie nét iets anders kiest dan je gewend bent.

Maak van inzicht nieuw gedrag

Binnen Ontwikkel Zelfinzicht ontdek je niet alleen welke patronen bij jou spelen. Je onderzoekt ook wat eronder ligt en hoe je jouw inzichten kunt vertalen naar bewuste keuzes en gedrag dat beter bij jou past.

[ Ontdek Ben Jezelf ]

Van weten wat je doet, naar bewust kiezen hoe je wilt handelen.